NSR jođiheaddji sárdni 49.riikkačoahkkimii

Ráhkis olbmot

Gehččet birra. Gehččet min. 

Dáppe čohkkájit olbmot iešguđet guovlluin Sámis, main iešguđet gielat, vásáhusat, oaivilat, ja iešguđet vuogit áŋgiruššat.  Muhtumat leamašan mielde NSR:s masá olles eallima. Earát ges leat vuohččan riikkačoahkkimis. 

Mii leat čoahkkanan deike maŋŋel historjjálaš buori Sámediggeválggaid, ja ođđa miellahtuolahusain! Sámesearvvit sturrot. Guovtti jagi geahčen deavdá NSR 60 jagi. Heđe guhttalogi jagi lea dát organisašuvdna leamaš mielde hábmemin Sámi servodaga. 

Mii leat NSR ja mis lea hui buorre vuođđu leat rápmásat. Máŋgasat leat midjiide čájehan luohttámuša, mii ii buvtte dušše fámu, muhto maiddái ovddasvástádusa. 

Muhto dát riikkačoahkkin ii leat ovddemusat ávvudit man nannosat mii leat šaddan. Lea baicca sáhka das goht mii galgat geavahit dáid fámuid. 

Čohkke Sámiid Vuoittuid. ČSV.

Golbma bustávva – ja masá seammá olu dulkojumit go NSRas leat miellahtut. Čájet SámiVuođa. Ja beakkán seminerás Sirpmás árvaledje dáid ge:

Čiegus Sámi Veahka

Čana Sámiid Vašálaččaid

Muhto sáhtán jeđđet gussiid ja mediaid  ahte ii leat duot maŋimuš mii lea meannudeapmái dán riikkačoahkkimis. 

Muhto dása mun liikon: Čohkke Sámiid Vuoittuid 

Go jus geahčadit iežamet cealkámušvuorkká, mas leat masá 500 cealkámuša, de oaidnit juoidá dehálačča.

Ollu áššit mat leamaš stuorra gáibádusat NSR riikkačoahkkimiin, leat dál oassin min servodagas. 

55 jagi áigge gáibidii NSR sámi ovddasteami almmolaš lávdegottiin mat galge sámi guoskevaš áššiid meannudit.

49 jagi áigge gáibidii riikkačoahkkin sámi giellalága. 13 jagi maŋŋel mearriduvvojedje giellanjuolggadusat

45 jagi áigge mearridii NSR ahte mii dárbbašat sámi álbmotválljejuvvon ásahusa. Gávcci jagi maŋŋel de rahppui Sámediggi. 

Ollu áššit mat leamaš stuorra gáibádusat NSR riikkačoahkkimiin, leat dál oassin min servodagas. Danne eat galgga ballat jurddašeames viidát ja stuorrát dál. 

Čájet Sámi Vuoiŋŋa

Min historjá ii leat ovddemusat mearrádusat ja cealkámušat. Dat lea olbmot. 

Ovtta dain áššiin mii lea mu eanemusat guoskkahan jođiheaddjin lea go lean deaivvadan olbmuiguin min sámeservviin. 

Válgagiččus deiven Áltta sámiid searvvi. Buriin movttain, iluin ja áŋgirvuođain de nagodedje háhkat olu ođđa miellahtuid. Ja mun jurddašan Hanne Mariona Hámmerfeasttas, guhte akto ceaggái válgastánddain máŋggaid vahkkoloahpa. Ja Várjjagis, gos Unjárgga Sámesearvvi áŋgirušai válgagiččus – seammás go loktii juoigama. 

Dá leat dušše moadde dain min sámesearviin geat barge guovlluin gos sáhttet leat garra vuostálasvuođat, ja gos sápmelaččat maiddái deaividit heivetmeahttun kommentáraiguin ja sámevašálaš guottuiguin. 

Aŋkke sii vuostáiváldet olbmuid ráfálašvuođain, rabasvuođain ja bovdehusain searvat gulahallamii. Dát muitala munnje dan fámus mii boahtá go dovdá ahte ii leat akto. Ahte bissu stargadeabbo čuoččat go diehtá ahte lea oassin stuorit aktasašvuođas. 

Sámesearvvit leat NSR:a ámadadju doppe gos olbmot ásset. Doppe dat gávnnadit olbmot, luohttámuš huksejuvvo, ja mii beassat diehtit mii dáhpáhuvvá servodagas. 

Muhto dát gávnnadanbáikkit leat eanet ge. Dat sáhttet leat oadjebas báikkit go eallin lea lossat. Dat sáhttet leat gonnes soamis du oaidná, ja jearrá    goht duinna rievtti mielde manná – ja gii astá gullat vástádusa. 

Dát lea gearggusvuohta. Olmmošlaš gearggusvuohta. 

Mun lean maid deaivan olbmuid geat ellet áitagiid vuolde ja duohta baluin maid eará olbmot soitet dahkat. Dat muittuha mu manne min aktasašvuohta mearkkaša juoidá. 

Dát leat iešguđet muitalusat. Muhto dat muitala munnje makkár searvi mii galgat leat. Mii galgat leat searvi mii áŋgiruššá dan ovdii ahte buohkat galget beassat eallit buriid sámi eallimiid. Balu haga. It galgga dárbbašit guođđit iežat, iežat bargguid dahje dan maid háliidat doalvut viidáseabbo. 

Soaitá ahte lea justa dat mii lea Čájehit Sámi Vuoiŋŋa.

Riikkačoahkkin, mii leat dás go muhtumat leat min ovdal guoddán sámiid áššiid. 

Muhtumat ledje njunnosis stuorra dáistalemiin. Earát ges ledje dehálaš doarjjan ja barge duogábealde. Muhtumat huksejedje ásahusaid ja čálle daid sániid maid stáhta ii háliidan gullat. Muhtumat vušše gáfe, oahpahedje gielaid dahje fidnii ustiba ge searvat organisašuvdnii. Sii dadje áššiid jitnosit, ovdal go servodat lei gearggus daid gullat. 

Ja mii leat álo geahččalan ipmirdit mii gáibiduvvo iežamet áigge. 

40 jagi áigge, de digaštalai riikkačoahkkin sámi gielaid ja ođđamállet teknologalaš veahkkeneavvuid. 

29 jagi áigge ges diehtojuohkinteknologiija 

26 jagi áigge sámegiela interneahtas ja mátketelefovnnain. 

De didjiide geat čuovvubehtet streama. Dii lehpet máŋgga láhkai boares NSR-politihka boađus. Ja dál mis lea dahkujierbmi. De mii várra fertet fuolahit ahte dat ge oahppá sámegiela. 

Muhto min áiggis gáibiduvvo eanet go ođđa teknologiijaid čuovvut. Dál gáibiduvvo ahte mii hástalit mii sáhttá gohčoduvvot ovdáneapmin. Mii leat jo oaidnán mii «ovdáneapmi» sáhttá leat, go bieggafámu devdet guohtuneatnamiidda, go vuotnariggodagat rivvejuvvojit sis geat ásset doppe ja ruovttoluotta ožžot ruvkebázahusaid iežaset vutnii, dahje go ođđa sisabahkkemat plánejuvvojit ovdal sámiid vuoigatvuođat leat vuhtii váldojuvvon. 

Mii dárbbašit bargosajiid ja ođđa jurdagiid. Muhto ovdáneapmi ii dárbbaš mearkkašit lonuheapmi. Mii fertet ovdánahttit dan mii juo gávdno. Ja mii fertet ieža beassat mearridit mo sámi servodat galgá ovdánit. Min ii galgga bovdet easkka de, go earát leat jo nu gohčoduvvon čovdosiid gávdnan. 

Sámiid iešmearridanvuoigatvuođas ferte leat duohta sisdoallu. 

Ikte bealuštii Adrian Nystø Mikkelsen iežas doavttergráda sámi eana ja  luondduriggodagaid ráđđenrievtti birra olggobeale Finnmárkku. Olu sámiide, Hedemárkkus gitta Romsii, eai leat dát ođđa hástalusat. Muhto dál dat leat duođaštuvvon vel čielgasut. Dát addá midjiide eanet dieđu joatkit dáistalit eana, čáhce ja luondduriggodagaid vuoigatvuođaid ovdii.  

Seanadeapmi ii sáhte dáhpáhuvvat čielggakeahttá eana ja čáhcevuoigatvuođaid. 

Riikkačoahkkin, mii leat dáin eanagiččuin dál.

Åarjelh-Sámis lea Jillen-Njaarke máŋggaid jagiid juo Øyfjellet-áššis várjalan iežaset guohtuneatnamiid. Dál lea ášši guoddaluvvon alimusriektái. Doppe ges leamaš Maadtoej sijte hui dehálaš doarjja. Betty Kappfjell, ja earát su mielde, leat fuolahan ahte sii geat šaddet diggái eai leat okto. Ja munnje váikkuhii erenoamážit go guldalin go Nils Anders Kappfjell čilgii dan árbbi birra man lea ožžon, ahte háliida viidásit fievrridit boazodoalu. 

Ja Raarvihkes lea dohkkehuvvon ruvkeáigumuš vaikko vel departemeanta ieš dadjá ahte dat buktá negatiiva váikkuhusaid sámi boazodollui. Ja Nussiris jotket ruvkeplánat, sihke Fiettara ja Fálá orohagaide roassun. Ja dáid beivviid lea Sámediggi dikkis fas Muolkkuid-áššiin. 

Fovsenis oaččui boazodoallu doarjaga Alimusrievttis. Muhto čuovvoleapmi ii leat vel čađahuvvon. NSR:i lea mearrideaddji ahte stáhta čuovvola šiehtadusaid dakkár vugiin ahte orohagat sáhttet duođas birget. 

Ja buot dáid sisabahkkenáššiid duohken leat olbmot. Olbmot geat buohkat imaštallet dan seammá: Beassat go mii eallit iežamet eallimiid?

Eatnamiid, čáziid, gielaid ja ealáhusaid várjaleapmi, dat lea dáistaleapmi mii lea iežamet álbmoga boahtteáiggis sáhka. 

Mii dárbbašit bargosajiid ja ođđa jurdagiid. Muhto ovdáneapmi ii dárbbaš mearkkašit lonuheapmi.

Ja mii fertet duostat jurddašit stáhtarájiid meattá. 

Dál lea vássán 200 jagi das go sárgejedje rájá Saa’mijânnam (sámieannama) badjel, beroškeahttá nuortalaččaid – dahje eará sámiid oaiviliin. 

Stáhtarájit leat das. Muhto dat eai galgga ráddjet mo mii hukset sámi servodaga. 

34 jagi aigge juo digaštalai NSR aktasaš sámi álbmotválljejuvvon ásahusa riikkarájiid rastá. De dát ii leat ođđa višuvdna. Dál soaitá boahtán rivttes áigi hukset sámi servodaga Sámi vuolggasajis – ja uhcit fuomášumi giddet rájiide mat sárgojuvvojedje Sámi rastá. 

Ja dat dáhpáhuvvá juo. Guovtti vahkku áigge doalai NSR-Nuorat iežas vuosttaš riikkačoahkkima Njávdámis, ja doppe ledje nuorat boahtán miehtá Sámi. Dat lea historjjálaš. Ja mii fertet maiddái giitit nuoraid válgavuoittu ovddas – ollu giitu. Mu mielas gal dat ánssáša giehtaspeažžuma. 

Ráhkis riikkačoahkkin,

Diibmá mis ledje masá 1600 duhat guhtta cuodi máksi miellahttu. Mii leat cealkán ahte galget šaddat 2000.

Jus mii buohkat dán lanjas mannat ruoktot jo fidnet golbma ođđa miellahttu guhtege,  de mii máŋggain čuđiin doahpput dan mihttomeari. Golbma olbmo, Dan mii gal nagodit. Ja maid sáhttet 2000 olbmo ovttas olahit? 

Nanu organisašuvdna ii huksejuvvo moatti olbmos mat máhttet visot ja dahket buot.  Dat huksejuvvo go gelbbolašvuohta juogaduvvo, go ođđa olbmot ožžot ovddasvástádusa, ja eambbosat ožžot vejolašvuođa oahppat ja ahtanuššat barggu bokte. Fápmu ii unno go dan juogada, dat stuorru.

Ráhkis riikkačoahkkin, geahčastehpet fas birra oktii vel. Gehččet min. 

Čielga Sámi Virdi – Čielga Sámi Rávdnji 

Virdi ii álgán mis. Ja dat ii noga minguin. 

Dál lea min vuorru. Ja ii leat jearaldat leago mis fápmu. Go dat mis gal lea. Jearaldat lea masa min dan geavahit. Ja dál mii galgat dan geavahit.

ČSV.

Govat: NSR / Sveinung Eide Hansen